از نهانيهاى دل انسان آگاهى دارد از رگها و اعصاب او هم نزديكتر به اوست ، و نزديكى در اينجا از نظر مسافت و مساحت نيست ، بلكه از جهت آگاهى و احاطه است . و قول خداى تعالى : وَ جاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ ( 162 - و مقصود از بيهوشى مرگ در اينجا آن گرفتارى است كه باعث بيهوشى محتضر بهنگام مرگ مىشود ، او قوهء تميز و تشخيص خود را از دست مىدهد ، و به همراه آن معقولاتش هم از بين مىرود ، اين است كه خداوند متعال آن حالت را به مستى شراب تشبيه كرده است جز اين كه آن مستى گوارا و اين مستى ناگوار و آزار دهنده است ، و كلمهء « بالحق » يكى از دو معنى را احتمال مىدهد : يكى آن كه « و جاءت بالحق » به معنى امر اخروى باشد به حدّى كه انسان از آن آگاه شود ، يا بطور قهرى و يا آن را علنى ببيند ، و معناى ديگر آن كه مقصود از « بالحق » در اينجاست يعنى مرگى كه حق است . و آيهء مباركهء : لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ ( 163 - استعاره است ، مقصود از آن ، چيزى است كه انسان بهنگام از بين رفتن تكليف ، از نشانه‌ها و شرايط رستاخيز مىبيند ، در نتيجه عوارض شكها و شبهه‌هاى هر چيزى از بين مىرود ، و آنچه را كه باور نداشت باور مىكند و آنچه را انكار داشت اعتراف مىكند و طورى مىشود كه گويا ، پس از يك ايستائى چشمش تيز بين ، و پس از يك بيمارى و درد ، بيناتر مىشود ، اين است معناى آيهء مباركهء : إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ ( 164 - پس معناى آيه چنين است : براى هر كسى كه دل سود بخشى دارد ، زيرا بعضى از دلها بىسود است آنگاه كه به گمراهى گرايش يافته و از راه راست به دليل پيروى از هواى نفس منصرف گردد . و معناى : « القى السّمع » آن است كه انسان در گوش فرادادن به تذكر و